ویژگی های جنگ نرم

جنگ نرم به دلیل پیچیدگی و اتكا به قدرت نرم از ویژگیهای بسیار زیاد و متنوعی برخوردار است كه مهمترین آنها عبارتند از:

1- جنگ نرم در پی تغییر قالبهای ماهوی جامعه و نهایتاً تغییر ساختار سیاسی است.

2- آرام، تدریجی و زیرسطحی است.

3- جنگ نرم نمادساز است

تصویری شكست خورده، ناامید و مأیوس از حریف ارائه میشود و در مقابل مهاجم با نمادسازی و تصویرسازی خود را پیروز و موفق نشان میدهد. در این ویژگی عملیات روانی در حد اعلای، خود انجام میشود.

4- پایدار و بادوام است:

نتایج جنگ نرم در صورت موفق بودن، پایدار و بادوام خواهد بود. هدف اصلی در جنگ نرم تغییر باورها و اعتقادات است. چنانچه این تغییر حاصل گردد، به راحتی تغییر مجدد و بازگشت به حالت اولیه میسر نمیباشد.

5- جنگ نرم پرتحرك و جاذبهدار است:

جنگ نرم كه به صورت تدریجی و آرام شروع میشود، در نقطهای به دلیل ایجاد جاذبههای كاذب، خود جامعه هدف را برای تحقق اهداف به كار گرفته و از این طریق بر دامنه تحركات آن افزوده میگردد. در واقع با گذشت زمان، بسیاری از بازیگران و حتی بازیگردانان جنگ نرم به صورت خواسته یا ناخواسته از درون جامعه هدف به استخدام كارگزاران اصلی جنگ نرم در میآیند

6- جنگ نرم هیجانساز است:

با نمادسازیها، اسطورهسازیها و خلق ارزشهای جدید، در جنگ نرم از احساسات جامعه هدف نهایت استفاده انجام میگیرد. مدیریت احساسات یك ركن در مهندسی جنگ نرم به حساب میآید. در مدیریت احساسات، تلاش میشود از احساسات و عواطف جامعه هدف به عنوان پلی برای نفوذ در افكار و اندیشهها برای ایجاد تغییر و دگرگونی در باورها استفاده شود. احساسات و عواطف به دلیل تحریك پذیری، زمینههای خلق بحران را فراهم میسازد.

7- جنگ نرم آسیب محور است:

دشمنان در جنگ نرم با شناسایی نقاط آسیب جامعه هدف در حوزههای ذكر شده، فعالیتهای خود را سامان داده و با خلق آسیبهای جدید، بر دامنه تحركات خود میافزایند.

8- جنگ نرم چند وجهی است:

دراین جنگ، از تمامی علوم، فنون، شیوهها و روشهای شناخته شده و ارزشهای موجود استفاده میگردد.

9- جنگ نرم تضادآفرین است:

تضادهای به وجود آمده از طریق جنگ نرم، همبستگی اجتماعی و وحدت ملی را برهم میزند و زمینههای بروز بحران و درگیریهای داخلی را فراهم میسازد. بنابراین تخریب وحدت ملی یكی از پیامدها و ویژگیهای جنگ نرم است.

10- جنگ نرم تردید آفرین است:

به مرور بر دامنه این تردیدها افزوده شده تا در نهایت به ایجاد تغییرات اساسی در باورها و ارزشها دست یابد.

11- جنگ نرم از ابزار روز استفاده میكند:

از ظرفیتهای فضای مجازی، ماهواره، تلفن همراه و... در این جنگ استفاده میشود.

عرصهها و ابزارهای جنگ نرم

- رسانه (کتاب، مطبوعات، نشریات، رادیو، اینترنت، خبر گزاریها).

- ادبیات (داستان، شعر، رمان، طنز).

- بینالملل (دیپلماسی، سازمانهای بینالملل، عملیات روانی، سفارتخانهها، اپوزیسیون خارج از کشور).

- هنر (فیلم، هنرهای تجسمی، تئاتر، موسیقی).

برخی از تاکتیک های جنگ نرم

برای مقابله با جنگ نرم بایستی ابتدا آن را به خوبی بشناسیم. برخی از تاکتیک های این جنگ مدرن ذکر میشود.

1- برچسب زدن

بر اساس اين تاكتيك، رسانهها، واژههاي مختلف را به صفات مثبت و منفي تبديل كرده و آنها را به آحاد يا نهادهاي مختلف نسبت ميدهند. گاهي هدف از اين عملكرد، آن است كه ايده، فكر يا گروهي محكوم شوند، براي آنكه استدلالي در محكوميت آنها آورده شود.[1]

به عنوان مثال، رسانههاي كشورهاي غربي با منفيسازي مفهوم "بنيادگرايي Fundamentalism " و اطلاق آن به كشورهاي اسلامي، سعي دارند چهره منفياي از اين كشورها در اذهان عمومي مخاطبين خود القاء و ايجاد كنند.

برچسب زني يا اسم گذاري (برچسب به يك فكر و يا عقيده زدن) براي تحريك به رد فكري و انديشه اي بدون بررسي شواهد مورد استفاده قرار گيرد.[2]

به عنوان مثال غربيها به مقاومت مشروع مردم مظلوم فلسطين و لبنان، برچسب تروريسم مي زنند و حمایت ايران از اين مبارزين را حمايت از تروريسم مينامند و با تبليغات رسانهاي افكار عمومي را دستكاري ميكنند.

2- تلطيف و تنوير

از تلطيف و تنوير (مرتبط ساختن چيزي با كلمه اي پر فضيلت) استفاده ميشود تا چيزي را بدون بررسي شواهد بپذيريم و تصديق كنيم.[3]

رسانه هاي ارتباط جمعي از سويي مفهوم «حقوق بشر و آزادي» را پر فضيلت جلوه داده و از سوي ديگر غرب را مهد آزادي و مدافع حقوق بشر قلمداد ميكنند در حاليكه بيشترين نقص حقوق بشر و آزادي در اين كشورها صورت ميگيرد.

3- انتقال

انتقال يعني اينكه اقتدار، حرمت و منزلتِ امري مورد احترام به چيزي ديگر براي قابل قبولتر كردن آن یعنی آن چیزی که مردم احترام و تقدس و خوب بودن آن را پذیرفته اند را منسوب به شخص یا جریان یا موردی کنیم که چندان پذیرفته نیست و به این وسیله آن را نیز مقبول و خوب جلوه دهیم.

استفاده از نمادهاي مذهبي و يا ملي و انتساب به اشخاص و جريانهايي كه مورد احترام تودههاي عمومي مردم هستند، تاكتيك انتقال ناميده ميشود. استفاده از نماد سیادت و رنگ سبز در انتخابات سال 1388 توسط جریان فتنه یکی از مصادیق این موضوع است.

در اين تاكتيك ممکن است ابزارهاي گوناگونی از جمله طنز، كايكاتور، داستان كوتاه، شعر و موسيقي و... استفاده شود.

4- تصديق

تصديق يعني اينكه شخصي كه مورد احترام يا منفور است، بگويد فكر، برنامه يا محصول يا شخص معيني خوب يا بد است. تصديق فني رايج در تبليغ، مبارزات سياسي و انتخاباتي است.[4]

حمايت اشخاص معروف (سياستمداران، هنرمندان، ورزشكاران، دانشمندان و...) و گروههاي فرهنگي، سياسي واجتماعي از فردي يا جرياني تصديق ناميده مي شود. این مورد هم جهت جذب افکار عمومی و رضایت عامه است.

5- شايعه

شايعه در فضايي توليد ميشود كه امكان دسترسي به اخبار و اطلاعات موثق امكان پذير نباشد. به عبارتي شايعه در جايي ايجاد ميشود كه خبر نباشد و يا خبر از منابع موثق منتشر نگردد. شايعه انتقال شفاهي پيامي است كه براي برانگيختن باور مخاطبان و همچنين تاثير در روحيه آنان ايجاد مي شود. مطالب كلي شايعه بايد حول محورهاي اساسي و مهمي باشد كه مخاطب نسبت به آن حساسيت بالايي دارد.

هر شايعه در برگيرنده بخش قابل توجهي از واقعيت مي تواند باشد (تاكتيك تسطيح در شايعه سازي) ولي ضريب نفوذ آن بستگي به درجه ابهام و اهميت آن دارد. در واقع هرچقدر شايعه پيرامون مسائل «مبهم» و «مهم» باشد همان مقدار ضريب نفوذ آن افزايش مييابد.

با توجه به موضوع و جامعه هدف، شايعات گوناگوني توليد ميشوند كه عبارتند از شايعات تفرقه افكن، هراس آور، اميد بخش، آتشين، خزنده، دلفيني يا غواصي كه به تناسب زمان توليد و بعد از تاثير گذاري براي مدتي خاموش و دوباره با ايجاد زمينه هاي ذهني لازم در جامعه، ايجاد ميشود. در شايعه سازي از تاكتيكهاي گوناگون از جمله تسطيح، همانند سازي، برجسته سازي (بزرگنمايي) و... نيز استفاده ميگردد.

6- كلي گويي

«محتواي واقعي بسياري از مفاهيمي كه از سوي رسانههاي غربي مصادره و در جامعه منتشر ميشود، مورد كنكاش قرار نميگيرد. توليدات رسانههاي غربي در دو حوزه سياست داخلي و خارجي، مملو از مفاهيمي مانند جهاني شدن، دموكراسي، آزادي، حقوق بشر و... است. اينها مفاهيمي هستند كه بدون تعريف و توجيه مشخص، در جهت اقناع مخاطبان در زمينهاي مشخص بكار گرفته ميشوند».[5]

در واقع كليگويي عبارت است از ايجاد ارتباط نظری و عملي خاص با مفهومي ويژه تا مخاطب بدون بررسي دلايل، شواهد و قرائن، آن نظر و عمل را بپذيرد.

تاكتيك كليگويي، تاكتيكي است كه سعي ميشود ذهن مخاطب متوجه حواشي و شاخ و برگ نشده و در رابطه با هسته مركزي پيام، حساسيت نداشته و آن را بدون بررسي و كنكاش بپذيرد كه به همين دليل برخي اين تاكتيك را «بي حس سازي مغزي» نيز مينامند.

در بيانيههايي كه توسط دستگاه ديپلماسي كشورهاي غربي منتشر مي شود از اين تاكتيك استفاده ميكنند كه ضمن كليگويي به مقاصد و اهداف خود نايل شوند. مثال دیگر عمکرد برخی از فتنهگرانی است که نظام اسلامی را متهم به تقلب در انتخابات کردند و هیچ گاه این کلیگویی را رها نکردند و شواهد و قرائنی ارائه ندادند.

7- دروغ بزرگ

اين تاكتيك قديمي كه هنوز هم مورد استفاده فراوان است، عمدتاً براي مرعوب كردن و فريب ذهن حريف مورد استفاده قرار ميگيرد. بدين معني كه پيامي را كه به هيچ وجه واقعيت ندارد، بيان ميكنند و مدام بر «طبل تكرار» ميكوبند تا ذهن مخاطب آن را جذب كند. معروفترين استفاده اين تاكتيك در زمان آدولف هيتلر و توسط رئيس دستگاه تبليغاتي نازي ها، گوبلز بوده است. گوبلز ميگويد: «دروغ هرچه بزرگتر باشد، باور آن براي مردم راحتتر است».[6]

در زمان تبليغات انتخابات رياست جمهوري اخير شايع شد كه مبلغي حدود 18 ميليارد دلار از كشور خارج و به شكلي (مضحك!) به يكي از كشورهاي همسايه وارد شده است. اين دروغ به قدري بزرگ بود كه برخي آن را باور كردند! در حاليكه ميزان درآمد ساليانه كشور از 90 ميليارد دلار كمتر است و اين حجم مالي يعني چيزي حدود 20 درصد درآمد كشور. اين دروغ بزرگ كه توسط رسانهاي ضد انقلاب ماساژ ميشد عدهاي را به ترديد و در مواردي به پذيرش آن واداشته بود.

8- پاره حقيقت گويي

گاهي خبر يا سخني مطرح ميشود كه از نظر منبع، محتواي پيام، مجموعهاي به هم پيوسته و مرتب است كه اگر بخشي از آن نقل و بخشي نقل نشود، جهت و نتيجه پيام منحرف خواهد شد. اين رويه رايج رسانههاست كه معمولاً متناسب با جايگاه و جناح سياسي كه به آن متمايل هستند، بخشي از خبر نقل و بخشي را نقل نميكنند. خبر هنگامي كامل است كه عناصر خبري در آن، به شكل كلي مطرح شوند. اما چنانچه يكي از عناصر خبري شش گانه (كه، كجا، كي، چرا، چه، چگونه) در خبر بيان نشود، خبر ناقص است.

در تاكتيك «پاره حقيقت گويي» حذف يكي از عناصر به عمد صورت ميگيرد و بيشتر اوقات عنصر «چرا» حذف ميشود. نوع تيترها و محتواي روزنامهها و رسانهها در مواقع سخنراني مقامات عالي نظام نشانگر بهرهگيري از اين تاكتيك است.

9- انسانيت زدايي و اهريمن سازي

يكي از موثرترين شيوه هاي توجيه حمله به دشمن به هنگام جنگ (نرم و يا سخت)، «انسانيت زدايي» است. چه اينكه وقتي حريف از مرتبه انساني خويش تنزل يافت و در قامت اهريمني در ذهن مخاطب ظاهر شد، ميتوان اقدامات خشونتآميز عليه اين ديو و اهريمن را توجيه كرد. در اين تاكتيك با استفاده از برچسب زني صفات منفي به حريف از جمله دزد، قاتل، دروغگو و... به توجيه حملات و تهاجمات عليه رقيب مي پردازند.

قبل از حمله آمريكا به افغانستان و عراق، رسانههاي ايالات متحده با استفاده از اخبار و القاب گوناگوني تصويري مملو از رفتارهاي تروريستي، وحشي گرانه و ضد انساني از طالبان و صدام در ذهن مخاطبان خويش القا مي كردند به گونه اي كه تروريست و صدام مترادف قلمداد ميشد.

10- ارائه پيشگويي هاي فاجعه آميز

در اين تاكتيك با استفاده از آمارهاي ساختگي و ساير شيوههاي جنگ رواني (از جمله كليگويي، پاره حقيقتگويي، اهريمن سازي و...) به ارائه پيشگوييهاي مصيبت بار ميپردازند كه بتوانند حساسيت مخاطب را نسبت به آن افزايش داده و بر اساس ميل و هدف خويش افكار وي را هدايت نمايند. از اين تاكتيك در تبليغات انتخاباتي استفاده ميشود كه نمونههاي بسياري از آن را ميتوان در انتخابات اخير رياست جمهوري بر شمرد.

ارائه اخبار و آمارهاي آلوده به دروغ از وضعيت سياسي، اقتصادي كشور و فاجعه آميز بودن آينده كشور در صورت تداوم وضع موجود، ذيل اين تاكتيك تعريف ميشود كه شعار «تغيير» نيز در اين رابطه از سوي يكي از نامزدها پيگيري ميشد.

11- قطره چكاني

در تاكتيك قطره چكاني، اطلاعات و اخبار در زمانهاي گوناگون و به تعداد بسيار كم و به صورتي سريالي ولي نا منظم در اختيار مخاطب قرار ميگيرد تا مخاطب نسبت به پيام مربوطه حسّاس شده و در طول يك بازده زماني آن را پذيرا باشد.

12- حذف (سانسور)

در اين تاكتيك سعي ميشود فضايي مناسب براي ساير تاكتيكهاي جنگ نرم به ويژه شايعه خلق شود تا زمينه نفوذ آن افزايش يابد. در اين تاكتيك با حذف بخشي از خبر و نشر بخشي ديگر به ايجاد سوال و مهمتر از آن ابهام ميپردازند و بدين ترتيب زمينه توليد شايعات گوناگون خلق مي شود.

13- جاذبه هاي جنسي

استفاده از نمادهاي جنسی از تاكتيكهاي مهم مورد استفاده رسانههاي غربي است. به طوري كه ميتوان گفت اكثر قريب به اتفاق برنامههاي رسانههاي غربي از اين جاذبهها در جهت جذب مخاطبان خويش به ويژه جوانان كه فعالترين بخش جامعه هستند، بهره ميگيرند. در شرايط فعلي «مانكنها» از جمله افراد پردرآمد در غرب محسوب ميشوند كه در تبليغات و آگهيهاي تجاري از آنها استفاده میشود.

استفاده از گويندگان خبري با ظاهري جذاب از جمله مصاديق اين تاكتيك تلقي ميشود كه ضمن جذب مخاطب، موجب ارتقاء سطح اثرپذيري پيام و غفلت از هسته مركزي و ادبيات آن میگردد.

14- ماساژ پيام

در ماساژ پيام، از انواع تاكتيكهاي گوناگون (حذف، كليگويي، پاره حقيقتگويي، زمانبندي، قطره چكاني و...) جنگ نرم استفاده ميشود تا پيام بر اساس اهداف تعيين شده شكل گرفته و بتواند تصوير مورد انتظار را در ذهن مخاطب ايجاد كند. در واقع در اين متد، پيام با انواع تاكتيك ها ماساژ داده مي شود كه از آن مفهوم و مقصودي خاص برآيد.

15- ايجاد تفرقه و تضاد

ازجمله اموري كه در فرآيند جنگ نرم مورد توجه واقع ميشود، تضعيف از طريق تزريق تفرقه در جامعه هواداران و حاميان حريف است. ايجاد و القاء وجود تضاد و تفرقه در جبهه رقيب باعث عدم انسجام و يكپارچگي شده و رقيب را مشغول مشكلات دروني جامعه حاميان خود ميكند و از اين طريق از اقتدار و انرژي آن كاسته و قدرتش فرسوده میشود.

ايجاد تفرقه و تضاد، موجب ايجاد «گسست» شده و معمولاً در جوامعی كه به لحاظ طبيعي اين گسستها وجود داشته باشد، تقويت ميگردند؛ از قبيل گسست قوميت، مذهب، دين، جنسيت، زبان، نژاد و...

مهمترين هدف اين تاكتيك، ايجاد گسست بين مردم و نظام سياسي است كه باعث تزلزل و تنزل اعتماد عمومي مردم و مقبوليت و پذيرش رژيم سياسي ميشود.

اين تاكتيك به شدت مورد توجه بنگاه هاي خبرپراكني و استكبار جهاني در مواجهه با جمهوري اسلامي ايران است و در چند ماهه اخير بر شدت بهرهگيري از آن افزوده اند. البته سابقه این موضوع بسیار طولانی است و به دلیل تنوع قومیتی در ایران همواره استکبار از این فرصت استفاده کرده است.

16- ترور شخصيت

در جنگ نرم بر خلاف جنگ سخت، ترور فيزيكي جاي خود را به ترور شخصيت داده است. در زماني كه نميتوان و يا نبايد فردي مورد ترور فيزيكي قرار گيرد با استفاده از نظام رسانهاي و انواع تاكتيكها از جمله بزرگ نمايي، انسانيت زدايي و اهريمن سازي، پاره حقيقت گويي و... وي را ترور شخصيت ميكنند و از اين طريق باعث افزايش نفرت عمومي و كاهش محبوبيت وي ميشوند.

دشمنان انقلاب و نظام اسلامي با استفاده از اين تاكتيك و بهرهگيري از ابزار طنز، كاريكاتور، شعر، كليپهاي كوتاه و... كه عموماً از طريق اينترنت و تلفن همراه، پخش ميشود به ترور شخصيت برخي افراد سياسي و فرهنگي موجه و معتبر در نزد مردم مي پردازند.

17- تكرار

براي زنده نگه داشتن اثر يك پيام با تكرار زمان بندي شده، سعي ميكنند اين موضوع را تا زماني كه مورد نياز است، زنده نگه دارند. در اين روش با تكرار پيام، سعي در القاي مقصودي معين و جا انداختن پيامي در ذهن مخاطب دارند.[7]

تكرار از لحاظ روان شناسي در تشكيل «عادت» بسيار مفيد است به ويژه اگر با دقت توام باشد. بدون تكرار، تثبيت و تقويت دقيق تر، «عادت» ميسر نخواهد شد. روش تكرار از قواعد خاصي پيروي ميكند زيرا فاصلههاي تكرار، نبايد چنان دراز باشد كه سبب محو شدن آثار قبلي شود و نه چندان كوتاه باشد كه ملال انگيز و خسته كننده شود.[8] به عبارت ديگر، تكرار مثل ضربه هاي پياپي چكش است كه سرانجام ميخ را ميكوبد و به داخل ميراند. بنابراين فرستنده پيام اميدوار است كه اين شكل از ضربه زدن مداوم، باعث دريافت نكات پيام شود.

القاء «دروغ بزرگ» تقلب در انتخابات و تكرار آن ذيل اين تاكتيك تعريف و توجيه ميشود. هزاران سايت اينترنتي همزمان با دهها شبكه تلويزيوني غربي، با «تكرار» «دروغ بزرگ»، تقلب در انتخابات رياست جمهوري دوره دهم، سعي در مخدوش كردن ذهنيت عمومي جامعه ايرانيان و تضعيف اعتماد ملي داشتند.

18- توسل به ترس و ايجاد رعب

در اين تاكتيك از حربه تهديد و ايجاد رعب و وحشت ميان نيروهاي دشمن، به منظور تضعيف روحيه و سست كردن اراده آنها استفاده ميشود. متخصصان جنگ نرم، ضمن تهديد و ترساندن مخاطبان به طرق مختلف به آنان چنين القاء ميكنند كه خطرات و صدمههاي احتمالي و حتي فراواني بر سر راه آنان ممكن است، ایجاد شود و از اين طريق، آيندهاي مبهم و توأم با مشكلات و مصائب براي افراد ترسيم ميكنند.[9] در مواردي از تاكتيك توسل به ترس، براي انسجام و وحدت جبهه خودي در مقابل يك تهديد يا دشمن خارجي استفاده ميشود.

پيش از حمله ايالات متحده به عراق در مارس 2003 رسانه هاي آمريكايي تلاش تبليغاتي گسترده اي انجام دادند كه عراق به توليد جنگ افزارهاي هسته اي مي پردازد و حامي تروريسم است و با اين شيوه سعي كردند تا افكار عمومي از رژيم سياسي عراق و صدام حسين- كه انسانيت زدايي شده بود- احساس ترس كنند و براي حمله آمريكا توجيه سازي شود. از طرفي ديگر به شهروندان عراقي چنين القاء ميشد كه آمريكا دنبال تغيير رژيم سياسي عراق - كه حامي تروريسم است، بوده و به دنبال ايجاد فضاي آزاد در جامعه عراق هست و خواهان تحقق دموكراسي براي آنان بوده و اين جنگ مورد حمايت ساير كشورها و نيز سازمان ملل است.

از سوي ديگر دستگاه تبليغات رواني آمريكا به نيروهاي عراقي هشدار داده بود كه با بزرگترين و مخربترين تسليحات نظامي جهان مورد هجوم قرار خواهند گرفت، بنابراين به سود آنها خواهد بود كه تسليم نيروهاي متحد گشته و كشورشان از شر صدام حسين رها شود. در حالي كه عراق بعد از چند سال از سقوط صدام، هنوز درگير بحران اختلافات داخلي است و مركز پرورش تروريسم در منطقه شده است.

19- مبالغه

مبالغه يكي از روشهايي است كه با اغراق كردن و بزرگ نمايي يك موضوع، سعي در اثبات يك واقعيت دارد. كارشناسان جنگ رواني، از اين فن در مواقع و وقايع خاص استفاده ميكنند.

غربيها همواره با انعكاس مبالغه آميز دستاوردهاي تكنولوژيك خود و اغراق در ناكاميهاي كشورهاي جهان اسلام سعي در تضعيف روحيه مسلمانان در تقابل با تمدن غربي دارند.

20- مغالطه

مغالطه شامل گزينش و استفاده از اظهارات درست يا نادرست، مشروح يا مغشوش و منطقي يا غيرمنطقي است، به اين منظور كه بهترين يا بدترين مورد ممكن را براي يك فكر، برنامه، شخص يا محصول ارائه داد

کانون بسیج فرهنگیان شهید همت شاهین شهر ...