بخش اوّل: نقد باورهای غلط در اهداف تربیت

از تربیت چه انتظاراتی داریم؟

1. در چین باستان از تربیت انتظار داشتند که فرزندان آنان را در برقراری حسن روابط انسانی کمک کند تا بر این اساس به عبارت «تائو»- که کل هستی بر مدار آن جریان دارد- نایل گردند.

2. در هند باستان از تربیت انتظار داشتند که حس وظیفه شناسی را در فرزندان آنان تقویت کند تا در برابر خدایان و خردمندان و نیاکان خود به خوبی انجام وظیفه کنند.

3. در روم باستان (قبل از مسیح) از تربیت انتظار داشتند که فرزندان آنان را چنان تربیت کند که بتوانند نیازهای مادی زندگی را تأمین کنند و سخت کوش، میهن پرست، و جنگجو گردند.

4. در ایران باستان از تربیت انتظار داشتند که فرزندان آنان را بر اساس مذهب رایج آن زمان به «پندار نیک، گفتار نیک، و رفتار نیک» معتقد کرده و حس وظیفه شناسی نسبت به پدر و مادر و خانواده و همنوعان را در آنان تقویت کند.

باورهای غلط

1. برخی پدران و مادران و مربیان بر این پندارند که اساسی ترین هدف تربیت فقط تسلط انسان بر جهان مادّی و توسعة صنعت و فن آوری است.

2. برخی دیگر- سخت تشنه قدرت هستند- از تربیت انتظار دارند که فرزندان آنان را فقط حقوقدان و سیاست مدار تربیت کند.

3. گروهی هم توقع دارند که فرزندان آنان را فقط خواندن و نوشتن بیاموزند تا بتوانند نیازهای مادی خود را برآورده سازند.

از تربیت چه انتظاراتی باید داشته باشیم؟

1. اولین انتظار از تربیت این است که فرزندان ما را در تأمین بهداشت و حفظ سلامت کمک کند. تا بدن آنان بتوانند هدایت اندیشه و ملزمات تمایلات عالی را به خوبی اجرا کنند.

2. تربیت باید فرزندان ما را با معرفت های گوناگون بهداشتی، مذهبی، علمی، اخلاقی و اجتماعی آشنا نماید.

3. تربیت باید کودکان و نوجوانان را به استعدادهای گوناگون فکری، علمی، اخلاقی، و اجتماعی شان آشنا کنند.

4. تربیت باید فرزندان را با دنیای درونشان سازگار کند تا بتوانند با خود و توانایی ها و کمبودهای خویش سازگار شوند.

5. از تربیت انتظار می رود زمینة رابطه مطبوع فرزندان ما را با همنوعانشان فراهم کند.

6. تربیت باید فرزندان ما را در در پذیرش محدودیت ها و مقررات زندگی و کمبودهای آن کمک کند.

7. از تربیت انتظار داریم که به کودکان و نوجوانان کمک کند که به یک فلسفة زندگی متعالی دست یابند.

8. اساسی ترین انتظار از تربیت بارورکردن فطرت دینی و مذهبی کودکان است.

نظام تربیتی اسلام و دو نوع هدف

نظام تربیتی دین دو نوع هدف را تعقیب می کند: هدف های زمینه ساز و هدف های غایی، آرمانی و نهایی.

بعضی هدف های زمینه ساز عبارتند از:

الف. معرفت و آگاهی،

ب. تنظیم روابط سالم و سازنده با جهان درون،

ج. تأمین روابط سالم و مطبوع با همنوعان و شهروندان،

د. شناخت ارزش ها و ضد ارزش ها.

برترین هدف تربیت

هدف نهایی تربیت، ویژگی های گوناگون دارد که به برخی از آن ها اشاره می شود:

1. هدف نهایی باید در طول هدف های زمینه ساز و کلی باشد و همة ابعاد زندگی مادی و معنوی آدمی را فرا بگیرد.

2. جاذبه نیرومند معنوی داشته و امید آفرین و ارزش ساز باشد.

3. بتواند هدف های زمینه ساز را حمایت کند و پشتوانه ارزشی آن ها باشد و آن ها را از نابودی نجات دهد.

خصوصیات فوق فقط در ایمان به خداوند که در عشق ورزی به او متجلی می گردد، موجود است.

هدف نهایی، باید قدرت مهار کردن تمایلات سرکش را داشته باشد.

بنابراین هدف نهایی، پرورش خصلت های انسانی بر اساس ایمان به خداوند است.

ایمان به خداوند چیست؟

الف. ایمان شناخت خداوند است به این که او کمال مطلق و خالق موجودات است.

ب. باور عمیق نسبت به خداوند و دستور های سعادت آفرین او.

ج. عشق عمیق به خداوند به طوری که او را از جان و مال خود بیشتر دوست بداریم.

د. عمل و رفتار دینی جزء انفکاک ناپذیر ایمان است.

محصول نورانی درخت ایمان، عبادت خداوند است که از جهتی دو گونه است: فکری و عملی. عبادت فکری- که زمینه ساز عبادت عملی است- برتر از آن می باشد.

تربیت فکر به جای تربیت دل

یک پندار انحرافی

یکی از نارسایی های آموزش و پرورش جدید و قدیم، رسمی و خانوادگی این است که بیشترین سعی و تلاش خود را بر «تربیت فکر» متمرکز می کنند و از «تربیت دل» به عنوان مرکز تمایلات گوناگون غفلت می کنند یا کمتر به آن می پردازند، غافل از این که نقش دل در تنظیم رفتار آدمی برتر از اندیشه است.

تربیت دل و ابعاد آن

1- نخستین درس تربیت

پیام های تربیتی آنگاه نافذ و سبب ارزشی می گردد که دل پذیرا گردد.

برنامه های تربیتی باید مبتنی بر مجذوب ساختن دل نه تحمیل کردن برنامه های خشک و بی روح باشد. در تربیت کارساز، نخست پیام محبت مبادله می گردد، سپس فعالیت تربیتی آغاز می گردد.

چگونه صید دل کنیم:

اولین عامل صید دل برآوردن نیازهای جسمی کودکان است.

دومین عامل صید دل همدلی است که همراهی را در پی دارد.

سومین عامل صید دل ابراز محبت است.

2- تنظیم خواسته های دل

انتظار ما از تربیت این است که خواسته های متعارض و متضاد کودکان و نوجوانان را با ابزار عقل و شرع، مهار و تنظیم نماید تا آنان به اندازه نیاز واقعی شان از آن ها استفاده کنند.

3- مهارت رفتار عاطفی

ویژگی های مهارت عاطفی

1. اگر حقی ازاو پایمال گردد یا ارزشی در معرض نابودی باشد، می تواند نفرت خود را ابراز دارد و از حق خود دفاع کند و ارزشی را از نابودی نجات دهد.

2. تربیت شدگان بتواند نیازهای خود را با دیگران در میان گذارد و برای رفع آن ماهرانه کمک بخواهد.

3. اگر فردی را دوست دارد، بتواند پیام دوستی و شیدایی خود را ماهرانه به او برساند.

جوانانی که از نعمت اصولی برخوردار بوده اند، می توانند در هنگام هیجان مهر یا نفرت بر احساسات خود غلبه کنند.

4- صفای دل

کودکان و نوجوانان اگر گرفتار بدبینی، تکبر و سایر خصلت های ناپاک گردند، پیام های تربیتی را از خود طرد می کنند. قلب های پاک با رفتارهای این چنین مشخص می گردد:

1. از رنج دیگران احساس ناراحتی می کند.

2. دوست دارد دیگران هم آسوده و شادکام زندگی کنند.

3. از خدمت و اصلاح نمودن جامعه لذت می برد.

4. از عبادت و راز و نیاز با خداوند لذت می برد.

5. از ارتکاب گناه متاثر می گردد.

5- بیماری دل

عواملی که دل را آلوده و بیمار می کند دوگونه است:

گاهی از رفتار خود کودکان و جوانان و زمانی از رفتار آلوده والدین و محیط اجتماعی ناشی می گردد.

اما عواملی که از خود فرد ناشی می گردد، رفتارهای آلوده است که سبب خصلت های زشت می گردد و قلب را بیمار می کند.

هر گناهی اثر تاریک کننده بر دل آدمی بر جای می گذارد و بر اثر رغبت به کارهای خدایی کاهش می یابد و گرایش به گناهان افزایش می یابد.

اما عوامل بیرونی بیماری دل نیز متعدد و مختلف است: محیط فاسد، تحقیر، توهین، و تبعیض برخی از آن ها است.

6- مرگ دل

عواملی که آلودگی دل را پاک می کند و از مرگ دل جلوگیری می کند.

1- تکریم و نشان دادن همدلی و همدردی

2- فرمانبرداری از خداوند

7- احیای دل

دل کودکان و نوجوانان گاهی بر اثر بیماری های اخلاقی می میرد؛ یعنی گرایش های ارزشی خود را از دست می دهد؛ در این حال تمایل به اطاعت از خداوند و دفتار ارزشی ندارد و در عوض تمایل به رذیلت ها و رفتارهای غیر ارزشی در او پیدا می شود.

رفتار شفابخش والدین و مربیان عبارت است از:

الف. مهرورزی، همدلی و گوش دادن به درد دل انسان های بزهکار.

ب. همنشینی با زنده دلان و پرهیزگاران مؤثرترین عامل حیات دل است.

ج. اندرز و موعظه به ویژه اگر توسط پاکدل صورت گیرد.

آیا تربیت فقط خودپروری است؟

باور نارسا

دکتر عبدالعظیم کریمی در این مورد می نویسد:

«در تربیت رسمی نیز با آئین رقابت گرایی و با بُت 20 گرایی، خودبینی، مسابقه محوری و برنده مداری و تک تازی را جایگزین آیین رفاقت گرایی، دیگر بینی، تعاون محوری و همراه مداری می کنند، غافل از این که بزرگان گفته اند «پیشتاز کسی است که دیگران را به پیش براند».

کارخود چیست و کاربیگانه کدام است؟

زندگی خوب فقط با تامین خوراک، پوشاک و مسکن ممکن نمی گردد بلکه به امنیت و بهداشت عمومی و نظام حکومتی، عادلانه و آموزش و پرورش با کفایت و داشتن نظارت عمومی بر رفتار یکدیگر و همدردی با ستمدیدگان و و مستمندان نیاز مبرم دارد؛ این فرایندها با دست یک فرد یا یک دولت صالح بدون حضور مردم آماده نمیگردد.

با این بیان روشن می گردد که مرزبندی بین کار فردی و اجتماعی پنداری بیش نیست.

کانون بسیج فرهنگیان شهید همت شاهین شهر ...